O’zbekistonning sharqiy tog’larida arxeologlar dengiz sathidan 2000 metr balandlikda gullab-yashnagan ikkita o’rta asr shahrini topdilar. Bu kashfiyot olimlarning qadimgi Ipak yo’li geografiyasi haqidagi tasavvurlarini tubdan o’zgartirmoqda.

Hammasi 2011 yilda tog’ yo’llari bo’ylab piyoda ekspeditsiya paytida boshlangan. Guruh daryo bo’yi bo’ylab yuqoriga ko’tarilib, yo’lda qadimgi dafn qilish joylarini belgilab borgan. Togʻning tepasida ularni gʻalati tepaliklar bilan qoplangan plato kutib olgan.

Oddiy odam uchun bu tepaliklar qiziq emasdek tuyulardi. Ammo tajribali arxeologning ko’zi ularni qadimgi binolarning izlari sifatida darhol tanib oldi. Yer yuzasida minglab sopol parchalari tarqalib yotardi.

“Biz hayratda qoldik”, deydi Vashington universiteti (Sent-Luis)dan Maykl Fraketti. U o’zbekistonlik hamkasbi Farhod Maxsudov bilan birgalikda bu yerda chorvadorlarning izlarini qidirishgan. O’rniga ular 12 gektar maydonni egallagan o’rta asr shahrini topdilar.

Ushbu topilma Toshbuloq nomi bilan ataldi. Biroq bu bor yo’g’i boshlanish edi. 2015 yilda qazish ishlari paytida Fraketti mahalliy o’rmonchilarning biriga uchrashib qoldi. O’rmonchi o’z hovlisida shunga o’xshash sopol parchalari topganini aytdi. Arxeologlar uning uyiga borib, u o’rta asr qal’asi xarobalarida turganini angladilar. Atrofdagi tepaliklar ham xuddi shunday xarobalar bilan qoplangan edi.

Ikkinchi shahar Tugunbuloq deb nomlanib, birinchisidan uch barobar katta bo’lib chiqdi – deyarli 120 gektar. U haqidagi tadqiqot natijalari 23 oktyabr kuni Nature jurnalida eʼlon qilindi.

Hududni batafsil o’rganish uchun arxeologlar lidar texnologiyasiga ega dron ishlatishdi. Bu texnologiya lazer impulslar yordamida uch o’lchamli xarita yaratish imkonini beradi. O’zbekistonda dronlardan foydalanish uchun ruxsat olish oson bo’lmagan bo’lsa-da, ular buni uddalashdi.

Suratga olish natijasida qadimgi devorlar, binolar, maydonlar va hovlilarning konturlari aniqlandi. Qazish ishlari natijasida sopol idishlarni kuydirish uchun pechlar va temir eritish izlari topildi. Topilmalar orasida zamonaviy O’zbekiston hududining turli burchaklaridan keltirilgan tangalar ham bor edi. Yuqoridagi rasmda lidar yordamida yaratilgan Tugunbuloqning sxemasi keltirilgan.

Metallurgiya, ehtimol, shaharning bunday balandlikda omon qolishiga yordam bergan. Togʻlarda temir rudasi yetarli boʻlib, zich archa butalari eritish pechlari uchun yoqilgʻi boʻlib xizmat qilgan.

Toshbuloqdagi qabriston bu yerda butun oilalar yashaganidan dalolat beradi. Arxeologlar ayollar, keksalar va chaqaloqlarning qoldiqlari topdilar. “Bizning oldimizda Ipak yo’li karvonlarini o’zining tovarlari bilan jalb qilgan yirik shahar markazi borligini angladik”, deydi Farhod Maxsudov.

Kaliforniya universiteti (Berkli)dan Sanjot Mexendel ta’kidlashicha, bu shaharlar olamdan uzilib qolmagan. Ular Yevroosiyo bo’ylab cho’zilgan keng savdo tarmog’iga kirgan.

Endi arxeologlar bu shaharlar aholisining hayoti tarixini tiklashga harakat qilmoqdalar. Ularning aholisi kim bo’lgan? Aholi mavsum va asrlar o’tishi bilan qanday o’zgargan? Bu savollarga javoblar yer ostida yashiringan va bu yerda bir yil emas, balki ko’p yillar davomida ishlash kerak bo’ladi.